Fransız fizikçi ve matematikçi André-Marie Ampère (İngiltere: , ABD: ; Fransızca: [ɑ̃dʁe maʁi ɑ̃pɛʁ]; 20 Ocak 1775 - 10 Haziran 1836), klasik elektromanyetizma biliminde temel bir figür olarak kabul edilir, bu alan adını verdiği alan elektrodinamik. Onun önemli katkıları aynı zamanda kimya ve felsefeye de uzanıyordu. Ayrıca, solenoid (kendisinin yarattığı bir terim) ve elektrikli telgraf da dahil olmak üzere birçok pratik uygulamanın icat edilmesiyle tanınır. Ampère, büyük ölçüde kendi kendini yetiştirmiş olmasına rağmen, Fransız Bilimler Akademisi üyeliğine sahipti ve hem École Polytechnique hem de Collège de France'da profesör olarak görev yaptı.
André-Marie Ampère (İngiltere: , ABD: ; Fransızca: [ɑ̃dʁemaʁiɑ̃pɛʁ]; 20 Ocak 1775 - 10 Haziran 1836), elektrodinamik olarak adlandırdığı klasik elektromanyetizma biliminin kurucularından biri olan Fransız fizikçi ve matematikçiydi. Kimya ve felsefeye de önemli katkılarda bulundu. Aynı zamanda solenoid (kendisi tarafından icat edilen bir terim) ve elektrikli telgraf gibi çok sayıda uygulamanın da mucididir. Bir otodidakt olarak Ampère, Fransız Bilimler Akademisi'nin bir üyesiydi ve École polytechnique ile Collège de France'da profesördü.
Elektrik akımının SI birimi olan amper (A), onun adını taşıyor. Adı aynı zamanda Eyfel Kulesi'ne yazılan 72 isim arasında yer alıyor. İngilizce kinematic terimi, Fransızca kökenli cinématique kelimesinden kaynaklanır ve kendisi de κίνημα kinema kelimesinden türetilmiştir ve 'hareket' veya 'hareket' anlamına gelir ve kendisi de κινεῖν kinein, 'hareket etmek.'
Biyografi
Erken Dönem
André-Marie Ampère, 20 Ocak 1775'te Lyon'da, başarılı bir iş adamı olan Jean-Jacques Ampère ve Jeanne Antoinette Desutières-Sarcey Ampère'nin çocuğu olarak, gelişen Fransız Aydınlanmasının ortasında dünyaya geldi. Çocukluğu ve ergenliği, Lyon yakınlarındaki Poleymieux-au-Mont-d'Or'daki aile mülkünde geçti; burası, şu anda onun hayatını ve elektriğin evrimini anan Ampère Müzesi'ne ev sahipliği yapıyor. Başarılı bir tüccar olan Jean-Jacques Ampère, Jean-Jacques Rousseau'nun felsefesine hayrandı ve Rousseau'nun Émile adlı incelemesinde ayrıntılı olarak açıklanan eğitim teorileri, Ampère'in ilk eğitiminin temelini oluşturdu. Rousseau, genç erkek çocukların örgün eğitimden vazgeçip 'doğadan doğrudan eğitim' almalarını savundu. Ampère'in babası, oğlunun geniş kütüphanesinde kendi kendine eğitim almasını sağlayarak bu prensibi uyguladı. Sonuç olarak, Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon'un Histoire naturalle, générale et particulière'si (1749'da başlatıldı) ve Denis Diderot ve Jean le Rond d'Alembert'in Encyclopédie'si (ciltleri 1751 ile 1772 arasında yayınlandı) dahil olmak üzere Fransız Aydınlanması'nın ufuk açıcı eserleri, Ampère'in birincil eğitim kaynakları olarak hizmet etti. Yine de genç Ampère sonunda Latince çalışmalarına yeniden başladı ve bu da Leonhard Euler ve Daniel Bernoulli'nin eserlerinde ustalaşmasını kolaylaştırdı.
Fransız Devrimi
Ayrıca, 12 yaşındayken Ampère, ileri matematik alanında kendi kendine eğitime başlamak için çağdaş literatüre erişiminden yararlandı. Ampère daha sonra on sekiz yaşına geldiğinde matematik ve fen bilgisinin şimdiye kadar olabileceği kadar kapsamlı olduğunu ileri sürdü; ancak bir bilge olarak entelektüel uğraşları tarih, seyahat, şiir, felsefe ve doğa bilimlerini kapsıyordu. Dindar Katolik annesinden etkilenen Ampère, Aydınlanma bilimsel düşüncesiyle tanışmasıyla eş zamanlı olarak Katolik inancıyla da tanıştı. Onun gelişim yıllarında başlayan Fransız Devrimi (1789-1799), Ampère'in ailesini önemli ölçüde etkiledi: Babası, yeni oluşan devrimci hükümet tarafından kamu hizmetine atandı ve Lyon yakınlarındaki küçük bir kasabada yerel bir yargıç (juge de paix) olarak görev yaptı. Ancak Jakoben hizip 1792'de devrimci hükümetin kontrolünü ele geçirdiğinde Jean-Jacques Ampère değişen siyasi ortama karşı çıktı ve ardından 24 Kasım 1793'te o dönemdeki Jakoben tasfiyeleri sırasında giyotinle idam edildi.
Ampère, Julie Carron'la 1796'da tanıştı ve 1799'da evlendiler. 1799'da Ampère, matematik öğretmeni olarak ilk kalıcı pozisyonunu elde ederek Carron'la evliliği ve ertesi yıl ilk çocukları Jean-Jacques'in (adını babasının adını taşıyan) doğurması için gerekli mali istikrarı sağladı. (Jean-Jacques Ampère daha sonra seçkin bir dil bilimcisi olarak tanındı.) Ampère'in profesyonel gelişimi, Fransa'nın Napolyon rejimine geçişiyle aynı zamana denk geldi ve genç babaya ve eğitimciye, yeni Fransız Birinci Konsolosunun tercih ettiği teknokratik çerçeve içinde ilerleme için yeni yollar sundu. 1802'de Ampère, Bourg-en-Bresse'deki École Centrale'de fizik ve kimya profesörü olarak atandı ve Lyon'daki hasta karısı ve küçük oğlundan ayrılması gerekti. Bourg'daki görev süresi boyunca kendisini matematiksel araştırmalara adadı ve 1803'te Paris Bilimler Akademisi'ne sunulan matematiksel olasılık üzerine bir inceleme olan Considerations sur la théorie mathématique du jeu (1802; 'Matematiksel Oyun Teorisi Üzerine Düşünceler') ile sonuçlandı.
Öğretmenlik Kariyeri
Karısının Temmuz 1803'teki ölümünün ardından Ampère, Paris'e taşındı ve 1804'te yeni kurulan École Polytechnique'te özel ders verdi. Resmi yeterliliği olmamasına rağmen, 1809'da kurumda matematik profesörlüğüne terfi etti. Bu okuldaki görev süresi 1828'e kadar uzadı ve bu süre zarfında felsefe (1819) ve astronomi (1820) dersleri de verdi. Paris Üniversitesi'nde. 1824'te Ampère, Collège de France'ın saygın deneysel fizik kürsüsüne seçildi. Daha önce, 1814'te, yeniden düzenlenen devlet Bilimler Akademisi'nin kapsayıcı organı olarak hizmet veren, yeni doğmakta olan Institut Impérial'deki matematikçiler sınıfına katılmak üzere bir davet aldı.
Akademiye seçilmeden önce Ampère, tipik bir araştırma genişliği olan matematik, felsefe, kimya ve astronomiyi kapsayan çok çeşitli bilimsel araştırmalar yaptı, makaleler yazdı ve konuları araştırdı. O dönemin önde gelen bilimsel düşünürleri arasında. Ampère'in on sekiz yaşına geldiğinde hayatındaki üç önemli anı tanımladığı bildirildi: İlk Komünyonu, Antoine Leonard Thomas'ın "Descartes'a Övgü" ile olan ilişkisi ve Bastille'in fırtınası. Karısının vefat ettiği gün Mezmurlardan iki ayet ve bir dua yazdı: 'Ey Merhametli Tanrım, beni yeryüzünde sevmeme izin verdiğin kimselerle Cennette birleştir.' Zorluk dönemlerinde teselliyi İncil'i ve Kilise Babalarının yazılarını okuyarak aradı.
Ampère, Katolik olmayan bir kişi olarak genç öğrenci Frédéric Ozanam'ı (1813–1853) geçici olarak evinde ağırladı. Ozanam daha sonra, daha sonra Saint Vincent de Paul Derneği olarak bilinen Hayırseverlik Konferansı'nın kurucularından biri oldu ve 1998'de Papa II. John Paul tarafından kutsandı. Ampère'in bağlantıları sayesinde Ozanam, aralarında François-René de Chateaubriand, Jean-Baptiste Henri Lacordaire ve Charles Forbes René de Montalembert'in de bulunduğu neo-Katolik hareket içindeki etkili isimlere erişim sağladı.
Elektromanyetizma Araştırması
Eylül 1820'de, Ampère'in meslektaşı ve gelecekteki methiyecisi François Arago, Fransız Bilimler Akademisi'ne Danimarkalı fizikçi Hans Christian Ørsted'in dikkate değer keşfini sundu: manyetik bir iğnenin yakınındaki bir elektrik akımının onun sapmasına neden olduğu. Bu açıklamanın etkisiyle Ampère, elektrik ve manyetizma arasındaki bağlantıyı açıklığa kavuşturmak için matematiksel ve fiziksel bir teorinin formülasyonuna başladı. Ørsted'in deneysel bulgularını temel alan Ampère, elektrik akımlarını ileten iki paralel telin, akımların sırasıyla aynı veya zıt yönlerde akmasına bağlı olarak birbirini çektiğini veya ittiğini gösterdi; bu gözlem elektrodinamiğin temelini oluşturdu. Ayrıca bu deneysel sonuçlardan elde edilen fiziksel yasaları genelleştirmek için matematiksel ilkelerden yararlandı. Bunlardan en önemlisi, daha sonra Ampère Yasası olarak bilinen ve akım taşıyan telin iki bölümü arasındaki karşılıklı kuvvetin, bunların uzunlukları ve akımlarının büyüklükleriyle doğru orantılı olduğunu öne süren ilkeydi. Ampère bu prensibi manyetizmaya kadar genişletti ve böylece kendi yasası ile Fransız fizikçi Charles Augustin de Coulomb'un elektrik etkileşimi yasası arasındaki uyumu gösterdi. Deneysel metodolojilere olan derin bağlılığı ve uzmanlığı, bilimsel katkılarını deneysel fiziğin gelişmekte olan alanına sağlam bir şekilde yerleştirdi.
Ayrıca Ampère, hem elektriğin hem de manyetizmanın temel bileşeni olarak teorileştirdiği bir "elektrodinamik molekülün" (elektron kavramının öncüsü) varlığını öne sürerek elektromanyetik ilişkinin fiziksel bir yorumunu geliştirdi. Elektromanyetik hareket için bu fiziksel çerçeveden yararlanan Ampère, elektromanyetik olayların hem ampirik olarak doğrulanabilir hem de matematiksel olarak prognostik olan bir açıklamasını formüle etti. Yaklaşık bir yüzyıl sonra, 1915'te Albert Einstein, Wander Johannes de Haas ile işbirliği içinde, Einstein-de Haas etkisi yoluyla Ampère'in hipotezinin deneysel olarak doğrulanmasını sağladı. 1826'da Ampère ufuk açıcı eseri Mémoire sur la théorie mathématique des phénomènes électrodynamiques Uniquement déduite de l'experience (Elektrodinamik Olayların Matematiksel Teorisi Üzerine Anı, Deneyimden Benzersiz Bir Şekilde Çıkarılan) yayınladı. Bu yayın yalnızca onun yeni bilimsel disiplini olan elektrodinamik terimini tanıtmakla kalmadı, aynı zamanda bu terimin temel bilimsel incelemesi olarak evrensel olarak tanındı.
Ampère, 1827'de Kraliyet Cemiyeti'nin Yabancı Üyesi ve 1828'de İsveç Kraliyet Bilim Akademisi'nin yabancı üyesi seçilerek önemli bir uluslararası tanınma elde etti. Belki de onun en dikkate değer övgüsü, ufuk açıcı çalışması Elektrik ve Manyetizma Üzerine İnceleme'de Ampère'den "elektriğin Newton'u" olarak söz eden James Clerk Maxwell'den geldi.
Onurlar
- 8 Ekim 1825'te Ampère, Belçika Kraliyet Bilim, Edebiyat ve Güzel Sanatlar Akademisi'ne üye olarak atandı.
Eski
Ampère'in modern elektrik bilimine derin katkıları, uluslararası bir sözleşmenin amperin standart bir elektriksel ölçüm birimi olarak tanımlandığı 1881 Uluslararası Elektrik Fuarı'nda resmen kabul edildi. Bu onur, adını çağdaşlarının anısına kullanılan diğer temel birimlerin (coulomb, volt, ohm, watt ve farad) yanına yerleştirdi: Sırasıyla Charles-Augustin de Coulomb (Fransa), Alessandro Volta (İtalya), Georg Ohm (Almanya), James Watt (İskoçya) ve Michael Faraday (İngiltere). Ayrıca Ampère'in adı, Eyfel Kulesi'nde yazılı olan 72 isim arasında yer alıyor.
Sokaklar, meydanlar, okullar, Lyon metro istasyonu, grafik işleme ünitesi mikro mimarisi, ay dağı, asteroit ve Norveç'teki bir elektrikli feribot dahil olmak üzere çok sayıda coğrafi özellik ve kurum Ampère'in adını taşıyor. Ayrıca Brezilya'nın Parana eyaletindeki Ampére kasabasına da onun adı verilmiştir.
Yayınlar
- Considerations sur la théorie mathématique du jeu (Oyunların Matematiksel Teorisi Üzerine Düşünceler), Perisse, Lyon Paris 1802.
- André-Marie Ampère (1822), Elektro-dinamik gözlemler: çeşitli anılar, bildirimler, mektuplar veya dönemsel yayınların ekstraları les sciences, relatifs a l'action mutuelle de deux courans électriques, à celle qui assete entre un courant électrique et un aimant ou le world terrestre, et à celle de deux aimans l'un sur l'autre (Elektro-Dinamik Gözlemler Koleksiyonu: Çeşitli Anılar, Bildirimler, Mektuplardan veya Süreli Çalışmalardan Alıntılar İçeren İki Elektrik Akımının Karşılıklı Etkisi, Bir Elektrik Akımı ile Bir Mıknatıs veya Yerküre Arasında Var Olan ve İki Mıknatısın Birbiri Üzerindeki Etkisi ile İlgili Bilimler Üzerine) (Fransızca), Chez Crochard, erişim tarihi: 26 Eylül, 2010André-Marie Ampère; Babinet (Jacques, M.) (1822), Exposé des nouvelles découvertes sur l'électricité et le magnétisme (Elektrik ve Manyetizma Üzerine Yeni Keşiflerin Sergisi) (Almanca), Chez Méquignon-Marvis, erişildi 26 Eylül, 2010André-Marie Ampère (1824), Description d'un appareil électro-dynamique (Elektro-Dinamik Cihazın Açıklaması) (Fransızca), Chez Crochard … et Bachelie, 26 Eylül, 2010'da alındıAndré-Marie Ampère (1826), Théorie des phénomènes électro-dynamiques, Uniquement déduite de l'expérience (Elektro-Dinamik Olaylar Teorisi, Deneyimden Benzersiz Bir Şekilde Çıkarılan) (Fransızca), Méquignon-Marvis, erişildi 26 Eylül, 2010André-Marie Ampère (1883), Théorie mathématique des phénomènes électro-dynamiques: Uniquement déduite de l'expérience (Elektro-Dinamik Olayların Matematiksel Teorisi: Deneyimden Benzersiz Bir Şekilde Çıkartılmıştır) (Fransızca) (2. ed.), A.Hermann, erişim tarihi: 26 Eylül, 2010André-Marie Ampère (1834), Essai sur la philosophie des sciences, ou, Exposition analytique d'une sınıflandırma naturalle de toutes les connaissances humaines (Bilim Felsefesi Üzerine Deneme veya Tüm İnsan Bilgisinin Doğal Sınıflandırmasının Analitik Açıklaması) (içinde Almanca), Chez Bachelier, erişim tarihi: 26 Eylül, 2010André-Marie Ampère (1834), Essai sur la philosophie des sciences (Bilim Felsefesi Üzerine Deneme) (Almanca), cilt. Bd. 1, Chez Bachelier, erişim tarihi: 26 Eylül, 2010André-Marie Ampère (1843), Essai sur la philosophie des sciences (Bilim Felsefesi Üzerine Deneme) (Almanca), cilt Bd. 2, Bachelier, erişim tarihi: 26 Eylül, 2010Lisa M. Dolling; Arthur F. Gianelli; Glenn N. Statile, editörler. (2003). Zamanın Testleri: Fiziksel Teorinin Gelişiminde Okumalar. Princeton: Princeton Üniversitesi Yayınları. s. 157–162. ISBN 978-0691090856.Ampère, André-Marie (2015). André Koch Torres Assis (ed.). Ampère'in Elektrodinamiği: Ampère'in Mevcut Elementler Arasındaki Kuvvetinin Anlamının ve Evriminin Analizi ve Başyapıtının Tam Çevirisi: Deneyimlerden Benzersiz Bir Şekilde Çıkarılan Elektrodinamik Olaylar Teorisi (PDF) Çeviren: J.P.M.C Chaib: Apeiron.(PDF) 9 Ekim 2022 tarihinde orijinalinden arşivlendi.Ampère, André-Marie (2015). Elektrodinamik Olayların Matematiksel Teorisi, Deneylerden Benzersiz Bir Şekilde Türetilmiştir. Michael D. Godfrey, Stanford Üniversitesi, (çev.).Referanslar
- Williams, L. Pearce (1970). "Ampère, André-Marie." Bilimsel Biyografi Sözlüğü, Cilt. 1, s. 139–147. New York: Charles Scribner'ın Oğulları. ISBN 978-0-684-10114-9.
- Hofmann, James R. (1995). André-Marie Ampère. Oxford: Blackwell. ISBN 978-0631178491.
- Duhem, Pierre Maurice Marie (9 Eylül 2018). Ampère'in Kuvvet Yasası: Modern Bir Giriş. Alan Aversa'nın çevirisi. doi:10.13140/RG.2.2.31100.03206/1 (21 Ekim 2025'te etkin değil). Erişim tarihi: 3 Temmuz 2019. CS1 bakımı: DOI Ekim 2025 itibarıyla etkin değil (bağlantı)
CNRS tarafından düzenlenen bu Fransızca kaynak, Ampère'i ve elektrik tarihini araştırıyor; yazışmalarını (tam metin ve el yazması resimlere bağlantılar içeren eleştirel baskı, 1000'den fazla harf), bir Ampère bibliyografyasını, deneylerini ve 3D simülasyonlarını içeriyor.
- Ampère ve elektriğin tarihi – CNRS tarafından düzenlenen Fransızca bir dil, Ampère'in yazışmalarının yer aldığı site (tam metin ve el yazmaları resimlerine bağlantılar içeren eleştirel baskı, 1000'den fazla mektup), bir Ampère bibliyografyası, deneyler ve 3D simülasyonlar
- Fransa'nın Lyon kenti yakınlarındaki Poleymieux-au-Mont-d'or'da bulunan Ampère Müzesi, Fransızca dilinde bir web sitesi sunmaktadır.
- Ampere Elektrodinamiği, Elektrodinamik Olaylar Teorisi'nin tam İngilizce çevirisini sağlar.
- "Société des Amis d'André-Marie Ampère", kendisini André-Marie Ampère'in mirasını korumaya ve Ampère Müzesi'ni yönetmeye adamış bir Fransız topluluğudur.
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., "André-Marie Ampère", MacTutor Matematik Tarihi Arşivi, St Andrews Üniversitesi.
- Katolik Ansiklopedisinde André Marie Ampère hakkında bir yazı mevcuttur.